Trước chung kết Al-Ahli - Sundowns: Tiếng cổ vũ, cú chất vấn và khoảng lặng chưa ai lấp

Ở Pretoria, trong những giờ cuối trước khi bóng lăn, người ta không nói về chiến thuật. Không ai nhắc đến sơ đồ, đến cách chia tuyến, đến nhịp điệu của một khối phòng ngự. Trên sóng, một người đàn ông nói rất nhanh, giọng cao dần, và cái tên ông nhắc nhiều nhất không phải là một cầu thủ. Ông nhắc đến chủ tịch liên đoàn. Ông nhắc đến việc ai sẽ ngồi trên khán đài danh dự, và ai sẽ không.

Bài viết gốc của Goal.com gọi khoảnh khắc ấy bằng một động từ duy nhất: bùng nổ. Waleed Al-Farraj, người dẫn chương trình "Rotana Sport with Waleed", lên sóng chỉ vài giờ trước trận đấu giữa Al-Ahli và Sundowns. Ông làm hai việc cùng lúc: tiếp lửa cho đội bóng và chất vấn những người ngồi ở hàng ghế quyền lực.

Đó gần như là toàn bộ những gì bài báo có. Không một dòng về cách Al-Ahli sẽ phá vỡ một khối phòng ngự. Không một con số. Chỉ một giọng nói, một chương trình, một diễn đàn được nhắc tên, và một trận chung kết đang tới.

Với một người làm nghề đọc bóng đá qua các con số, đây là kiểu bài khiến người ta phải đổi tư thế. Không có gì để đo. Nhưng có rất nhiều thứ để nghe.

Để hiểu vì sao một lời nói trên truyền hình lại đáng để viết, cần đặt nó vào đúng khung thời gian của nó. Al-Ahli đến với trận này trong tư cách đương kim vô địch AFC Champions League Elite, tức là đội bóng số một của bóng đá câu lạc bộ châu Á. Đối thủ của họ, Sundowns, là nhà vô địch châu Phi, và trận đấu diễn ra trên sân nhà của đội bóng Nam Phi.

Bài báo gọi đây là một trận chung kết của "Intercontinental Cup for Clubs", khung cảnh được dựng lên như cuộc gặp giữa nhà vô địch châu Á và nhà vô địch châu Phi. Tôi phải nói ngay một điều, và nói rõ ràng: cách gọi tên giải đấu trong bài viết này cần được kiểm chứng lại bằng nguồn chính thức của AFC hoặc FIFA. Trong dòng tin thể thao tổng hợp, tên giải, tên vòng đấu và tên cặp đấu thường bị làm mờ đi qua nhiều lớp dịch và biên tập. Đó là một chi tiết nhỏ về mặt chữ nghĩa nhưng lớn về mặt niềm tin.

Còn lại, những dữ kiện nằm ở đây đều thuộc loại mềm: một chương trình truyền hình, một bình luận viên nổi tiếng, một diễn đàn bóng đá khu vực được kêu gọi tham gia, và một phát ngôn về chủ tịch liên đoàn bóng đá Saudi, Yasser Al-Misehal. Al-Farraj nói rằng một số người không muốn điều tốt đẹp đến với Al-Ahli. Ông cũng bày tỏ mong muốn đội bóng mang cúp về lại Vương quốc.

Hai câu đó đứng cạnh nhau tạo nên một cấu trúc quen thuộc: yêu đội, nghi ngờ hệ thống. Trong bóng đá, đây là cặp cảm xúc bền bỉ nhất, và cũng là cặp cảm xúc dễ bị lợi dụng nhất.

Điều đáng phân tích ở đây không phải là trận đấu. Điều đáng phân tích là cách một trận đấu được bọc trong ngôn ngữ trước khi nó kịp diễn ra.

Trước hết, hãy nhìn vào cấu trúc quyền lực mà phát ngôn này tạo ra. Al-Farraj không nói với cầu thủ. Ông nói với khán giả, về những người không có mặt trong phòng thu. Áp lực vì thế chảy theo chiều dọc, từ trên xuống, và không chạm vào mặt cỏ. Nó chạm vào hình ảnh. Một chủ tịch liên đoàn bị chất vấn vì sự hiện diện của mình, hoặc vì sự vắng mặt của mình, tại một trận chung kết không phải là một câu chuyện về luật, mà là một câu chuyện về lễ nghi.

Đây là điểm mà nhiều người đọc lướt qua. Trong bóng đá hiện đại, lễ nghi đã trở thành một phần của quản trị. Việc một lãnh đạo xuất hiện trên khán đài không thay đổi được tỷ số, nhưng nó thay đổi được cách một dự án bóng đá được nhìn nhận. Với bóng đá Saudi, nơi các câu lạc bộ lớn đang được đẩy ra sân khấu lục địa và toàn cầu như một phần của một chiến lược hình ảnh dài hạn, sự hiện diện của người đứng đầu liên đoàn tại một trận chung kết là một tín hiệu. Không có tín hiệu, khoảng trống sẽ được người khác lấp, và lần này nó được lấp bằng một giọng nói trên truyền hình.

Thứ hai, hãy nhìn vào cách trận đấu được gọi tên. "Nhà vô địch châu Á gặp nhà vô địch châu Phi" là một cấu trúc truyền thông, không phải một cấu trúc chiến thuật. Nó nâng một trận đấu câu lạc bộ lên thành một cuộc chạm trán giữa hai lục địa, giữa hai nền bóng đá, giữa hai mô hình. Cấu trúc này có sức hút lớn, nhưng nó cũng có một tác dụng phụ: nó biến một trận bóng thành một biểu tượng, và biểu tượng thì không thể thua một cách bình thường. Mọi thất bại đều trở thành một sự sụp đổ.

Chúng ta yêu một đội bóng như yêu một câu thơ, không phải vì nghĩa, mà vì nhịp. Nhưng khi câu thơ được đọc trên sóng truyền hình vài giờ trước giờ bóng lăn, người ta bắt đầu tranh nhau tìm nghĩa. Và nghĩa đầu tiên mà người ta tìm thấy luôn là nghĩa chính trị: ai đứng về phía chúng ta, ai không.

Thứ ba, hãy nhìn vào yếu tố sân nhà, thứ duy nhất trong bài viết mang tính bóng đá thuần túy. Al-Ahli đến Nam Phi, gặp Sundowns trên sân của đội bóng này. Trong bất kỳ trận chung kết một lượt nào, việc phải đi xa và phải chơi trong một môi trường khán đài do đối thủ kiểm soát là một biến số lớn. Nó không làm trận đấu trở nên bất khả thi. Nhưng nó làm cho mọi tuyên bố mang tính lạc quan trước giờ bóng lăn trở nên mong manh hơn một chút so với cách nó được nói ra.

Đó là lý do tôi muốn dừng lại ở một chi tiết kỹ thuật mang tính phương pháp. Trong công việc hằng ngày, tôi luôn tách hai khái niệm: dữ liệu quy trình và dữ liệu kết quả. Một trận thắng có thể che một quá trình mục ruỗng. Một trận thua có thể che một quá trình lành mạnh. Nhưng trong bài viết gốc này, cả hai loại dữ liệu đều không tồn tại. Không có chuỗi phong độ. Không có số bàn thắng kỳ vọng. Không có gì để đối chiếu giữa điều được kỳ vọng và điều được thực hiện.

Và đây là điều tôi học được sau nhiều năm đứng trên khán đài: khi dữ liệu vắng mặt, tiếng nói thay thế nó. Không phải tiếng nói của cầu thủ, mà là tiếng nói của người nói về cầu thủ. Bóng đá không để lại khoảng trống lâu. Nếu bạn không lấp nó bằng con số, người khác sẽ lấp nó bằng cảm xúc của họ.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu lớn của tôi, cấu trúc này lặp lại gần như theo quy luật. Càng gần giờ bóng lăn, người ta càng ít nói về bóng đá. Càng gần một trận chung kết, số người có ý kiến càng tăng trong khi số người có thông tin lại giữ nguyên. Đó không phải là một lỗi của truyền thông. Đó là bản chất của truyền thông khi nó vận hành bằng cảm xúc.

Thứ tư, hãy nhìn vào cấu trúc phân phối. Một chương trình truyền hình, một bài viết tổng hợp, một diễn đàn được kêu gọi. Đây là một vòng lặp tương tác điển hình của hệ sinh thái truyền thông bóng đá khu vực: một cá nhân nói trên sóng, một hãng tin ghi lại, một diễn đàn nhận lấy và tiếp tục đốt. Giá trị của vòng lặp này không nằm ở thông tin. Nó nằm ở sự tham gia. Và sự tham gia, trong nền kinh tế truyền thông hiện nay, là một loại tiền tệ.

Người ta gọi đó là bóng đá, nhưng tôi gọi đó là một bản thảo luôn được viết lại. Bản thảo này đang ở chương trước giờ bóng lăn, chương mà nhân vật chính chưa bước vào sân.

Nếu phải rút ra một nhận định từ tất cả những điều này, tôi sẽ nói thế này: giá trị thông tin của bài viết gốc là thấp, nhưng giá trị tín hiệu của nó lại không nhỏ. Nó không dạy ta điều gì về Al-Ahli hay Sundowns. Nó dạy ta điều gì đó về cách một dự án bóng đá quốc gia được kể lại trước công chúng, về chỗ đứng của truyền thông trong chuỗi giá trị của bóng đá, và về khoảng cách giữa điều người ta nói và điều người ta biết.

Ở đây tôi muốn đi ngược lại chính phản xạ đầu tiên của mình.

Phản xạ đầu tiên của một người làm nghề là gọi đây là tiếng ồn. Một bình luận viên nổi nóng, một bài báo tổng hợp, một trận đấu chưa diễn ra. Không có gì để phân tích. Người ta thường nói: hãy đợi bóng lăn.

Nhưng tôi cho rằng cách nhìn đó bỏ sót một điều. Trong bóng đá hiện đại, phần lớn trận đấu diễn ra trước khi bóng lăn. Không phải trong phòng thay đồ, mà trong đầu của hàng triệu người. Kỳ vọng không phải là một trạng thái tâm lý trung tính, nó là một áp lực có trọng lượng. Khi một đội bóng được kể với công chúng như người mang lá cờ, thất bại không còn là thất bại. Nó trở thành một sự phụ bạc.

Mùa hè nào cũng có một vị thần, và vị thần nào cũng có giá của mình. Giá của Al-Ahli lúc này không nằm ở số tiền họ đã tiêu. Nó nằm ở số nghĩa mà người khác đã gán lên vai họ.

Người ta thường đổ lỗi cho truyền thông về việc tạo ra áp lực, rồi lại đổ lỗi cho cầu thủ về việc không chịu được áp lực. Cả hai cách đổ lỗi đều né tránh một thực tế đơn giản hơn: đây là một trận chung kết một lượt, trên sân đối thủ, gặp một nhà vô địch lục địa khác. Bất kỳ kết quả nào ngoài chiến thắng đều nằm trong vùng hợp lý của xác suất. Nhưng vùng hợp lý của xác suất không phải là vùng mà người ta muốn sống.

Có một chi tiết trong phát ngôn đáng để dừng lại lâu hơn: ý nói rằng một số người không muốn Al-Ahli thành công. Câu này thú vị không phải vì nó đúng hay sai, mà vì nó tồn tại. Nó cho thấy rằng ngay cả trong một dự án bóng đá được hậu thuẫn với ngân sách chưa từng có, người ta vẫn cảm thấy cần phải nói với nhau rằng chúng ta đang bị chống lại. Đây là một cấu trúc tâm lý cổ điển: sự đoàn kết bên trong được củng cố bằng một mối hoài nghi bên ngoài. Nó hiệu quả. Nó cũng có hại.

Và điểm mù lớn nhất của bài viết gốc, theo tôi, không nằm ở chỗ nó thiếu dữ liệu. Nó nằm ở chỗ nó tin rằng việc hỏi một chủ tịch liên đoàn có mặt hay không là một câu hỏi quan trọng. Trong khi câu hỏi thật sự, rằng đội bóng này đã sẵn sàng chưa, cấu trúc đội hình có đủ chiều sâu cho một trận chung kết ở xa nhà không, lại không được đặt ra ở bất cứ đâu trong toàn bộ bài viết.

Đó là điểm mù của ký ức tập thể. Chúng ta hay nhớ những gì ồn ào, và quên những gì im lặng. Trong vài năm nữa, khi nhìn lại trận đấu này, người ta sẽ nhớ tỷ số. Rất ít người sẽ nhớ rằng vào những giờ cuối cùng trước khi bóng lăn, thứ được nói đến nhiều nhất trong một chương trình truyền hình là chỗ ngồi của một quan chức.

Tôi cũng tự hỏi về giới hạn của chính mình ở đây. Một người viết về bóng đá bằng nhịp điệu câu văn luôn có nguy cơ dùng nhịp điệu để che đi chỗ mình không biết. Buổi tối hôm đó tôi không có mặt ở Pretoria. Tôi không nhìn thấy khán đài. Tôi không biết dự báo thời tiết. Tôi chỉ có một chuỗi lời kể đã qua nhiều lớp trung gian. Vì vậy, cách trung thực nhất để viết về nó là viết về chính giới hạn đó.

Khi trận đấu kết thúc, vòng lặp sẽ khép lại theo cách nó vẫn khép lại. Nếu Al-Ahli thắng, câu chuyện sẽ chuyển thành một mùa giải lục địa kép, một dấu son trong dự án hình ảnh của bóng đá Saudi. Nếu Al-Ahli thua, câu chuyện sẽ chuyển thành những câu hỏi về sự chuẩn bị, về cái giá của kỳ vọng, và về việc ai đã không có mặt trên khán đài.

Nhưng tôi muốn giữ lại một điều khác, nhỏ hơn. Giữa hai lục địa, vào một buổi tối cuối tuần, có hai mươi hai người sẽ chạy trên một mặt cỏ mà phần lớn khán giả chỉ nhìn thấy qua màn hình. Không ai trong số họ được hỏi rằng họ nghĩ gì về chỗ ngồi của một quan chức. Họ chỉ được hỏi rằng họ có thể chạy đến đâu trong chín mươi phút.

Sân vắng hay sân đầy, cỏ vẫn mọc theo cách của nó. Và trận đấu, như mọi khi, sẽ tự viết lấy câu trả lời mà không ai trong chúng ta kịp chuẩn bị.

Câu hỏi để lại: nếu chúng ta dành nhiều thời gian đến vậy để kể về trận đấu trước khi nó bắt đầu, thì chúng ta còn lại bao nhiêu thời gian để thực sự nhìn nó?